📖 Elke week nieuwe artikels, boekbesprekingen en bijbelstudies: Volg ons op Facebook
Bijbelse Gelijkheid · Vrouwen · Kerk

Waarom noemt Paulus Priscilla eerst?

Waarom Priscilla in meerdere teksten vóór Aquila genoemd wordt en wat dat kan betekenen.

Door David Hancart Artikel

Inleiding

Soms zit er in een Bijbeltekst een klein detail waar je gemakkelijk overheen leest. In Romeinen 16:3 vind je zo’n detail.

Groet Priscilla en Aquila, mijn mede-arbeiders in Christus Jezus.

Romeinen 16:3

Paulus schrijft niet: Aquila en Priscilla. Hij noemt Priscilla eerst.

In het Nederlands lijkt dit niet zo belangrijk. Mensen moeten nu eenmaal in een bepaalde volgorde worden genoemd en dan plaatsen we vaak de vrouw als eerste. Maar dat is anders in de Griekse taal. Wanneer we alle teksten over Priscilla en Aquilla naast elkaar leggen, ontstaat een patroon. Het koppel wordt zes keer samen genoemd in het Nieuwe Testament. Vier keer staat Priscilla of Prisca voor haar echtgenoot.

In Handelingen 18:2 wordt Aquila voor Priscilla genoemd door Lukas. In Handelingen 18:18 draait Lukas de volgorde om: Priscilla staat voor Aquila. Hetzelfde gebeurt in Handelingen 18:26 (in de HSV staat Aquila hier wel voor Priscilla, in de grondtekst staat Priscilla voor Aquila). Paulus schrijft in Romeinen 16:3 Priscilla en Aquila en in 2 Timoteüs 4:19 opnieuw Prisca en Aquila. Alleen in 1 Korintiërs 16:19 staat, volgens de gangbare Griekse tekst, Aquila opnieuw voor Prisca.

Vier van de zes keer staat dus Priscilla voor Aquila.

Susan Mathew besteedt hier in haar studie Women in the Greetings of Romans 16.1–16 behoorlijk wat aandacht aan. Zij merkt op dat het in de antieke wereld ongebruikelijk was om binnen een gehuwd koppel de vrouw voor haar man te noemen. Binnen de brieven van Paulus is Priscilla volgens haar zelfs het enige voorbeeld waarbij dit gebeurt.

De vraag ligt dan voor de hand: waarom?

Eerst even naar het Grieks

Paulus schrijft in Romeinen 16:3:

Ἀσπάσασθε Πρίσκαν καὶ Ἀκύλαν

Aspasasthe Priskan kai Akylan.

“Groet Prisca en Aquila.”
Letterlijke weergave van het Griekse fragment.

Het werkwoord aspasasthe betekent groeten. Vervolgens komen de twee namen, Priskan en Akylan. Beide namen staan in dezelfde naamval, de accusatief. Ze zijn dus grammaticaal gelijkwaardig en vormen samen het object van hetzelfde werkwoord. Dat is van groot belang. De grammatica zegt dus niet: Prisca heeft gezag over Aquila. Er staat ook niet dat zij de leider van haar man was. Wie dat uit de woordvolgorde alleen probeert te bewijzen, vraagt te veel van de Griekse tekst. Maar daarmee is de zaak niet afgedaan.

Grammaticale gelijkwaardigheid betekent niet dat woordvolgorde betekenisloos is.

In het Koinè-Grieks is de woordvolgorde veel vrijer dan in het Nederlands, onder andere omdat naamvallen duidelijk maken welke grammaticale functie woorden hebben. Daardoor kan de plaats van een woord gebruikt worden om de nadruk, contrast of prominentie aan te geven. De schrijver, Paulus, moet kiezen wie hij eerst vernoemt. Zeker wanneer dezelfde twee personen verschillende keren samen worden genoemd, kan een terugkerende volgorde iets zeggen over hoe zij bij de schrijver of binnen de gemeenschap bekendstonden.

En bij Priscilla is dat patroon uniek.

Niet zomaar “de vrouw van Aquila”

De eerste keer dat Lucas het echtpaar introduceert, doet hij dat anders. In Handelingen 18:2 lezen we over:

Ἀκύλαν … καὶ Πρίσκιλλαν γυναῖκα αὐτοῦ

“Aquila en zijn vrouw Priscilla.”
Letterlijke weergave van het Griekse fragment.

Aquila wordt geïntroduceerd en Priscilla wordt op dat moment aangeduid als zijn vrouw.

In datzelfde hoofdstuk draait Lukas zelf de volgorde om.

Wanneer Paulus vanuit Korinte vertrekt, lezen we in Handelingen 18:18 dat Priscilla en Aquila met hem meegaan. Nog opvallender wordt het in Handelingen 18:26, wanneer Apollos in Efeze onderwezen wordt.

Apollos wordt door Lukas omschreven als welsprekend en vertrouwd met de Schriften. Hij verkondigt wat hij over Jezus weet, maar zijn kennis is nog niet volledig. Wanneer Priscilla en Aquila hem horen, nemen zij hem onder hun hoede en leggen hem de weg van God nauwkeuriger uit.

In de Griekse tekst hieronder noemt Lukas opnieuw Priscilla eerst:

οὗτός τε ἤρξατο παρρησιάζεσθαι ἐν τῇ συναγωγῇ· ἀκούσαντες δὲ αὐτοῦ Πρίσκιλλα καὶ Ἀκύλας προσελάβοντο αὐτὸν καὶ ἀκριβέστερον αὐτῷ ἐξέθεντο τὴν ὁδὸν τοῦ θεοῦ.

Opmerking bij vertalingen: sommige Nederlandse vertalingen presenteren hier “Aquila en Priscilla”. De analyse gaat over de volgorde van de namen in de aangehaalde Griekse tekst.

Dat bewijst niet dat zij Apollos alleen onderwees of dat Aquila slechts een figurant was. De tekst schrijft het onderwijs juist aan hen beiden toe. Maar het is eveneens moeilijk om Priscilla hier als een passieve echtgenote voor te stellen. Ze maakt grammaticaal deel uit van het handelende paar en wordt daarbij als eerste genoemd.

Dat past bij het beeld dat Paulus zelf van haar geeft.

Priscilla en Aquila, mijn mede-arbeiders

In Romeinen wordt het nog interessanter. Paulus noemt hen:

τοὺς συνεργούς μου ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ

“mijn mede-arbeiders in Christus Jezus.”
Letterlijke weergave van het Griekse fragment.

Het woord synergoi betekent letterlijk mensen die samen werken, medewerkers. Paulus gebruikt deze taal voor mensen die samen met hem betrokken zijn bij zijn missie.

Ook hier worden Priscilla en Aquila niet tegenover elkaar geplaatst. Paulus maakt geen onderscheid tussen een mannelijke hoofdmedewerker en zijn ondersteunende echtgenote. Hij spreekt hen samen aan als zijn medewerkers.

En juist binnen die constructie schrijft Paulus: Priscilla en Aquila.

De eerste naam die de christenen in Rome horen wanneer Paulus dit belangrijke medewerkerspaar noemt, is dus die van Priscilla.

Waarom zou haar naam eerst staan?

Daarover bestaat geen zekerheid.

Susan Mathew bespreekt verschillende verklaringen die in haar onderzoek worden voorgesteld. Priscilla kan uit een hogere sociale klasse afkomstig zijn geweest. Misschien beschikte zij over meer financiële middelen. Misschien was zij beter bekend binnen de christelijke gemeenschappen. Ook is voorgesteld dat zij een grotere rol speelde binnen hun bediening vanuit huis of sterker betrokken was bij het missionaire werk.

James Dunn heeft bijvoorbeeld de mogelijkheid besproken dat Priscilla de meer prominente van de twee was of een hogere sociale status had. Elisabeth Schüssler Fiorenza zoekt de verklaring in haar maatschappelijke positie, haar betekenis voor de missie of een combinatie van beide.

Mathew zelf is voorzichtig met de stelling dat we haar hogere sociale status kunnen bewijzen. Zij vindt het aannemelijker om haar prominentie te verbinden met haar leiderschapsrol binnen de vroegchristelijke missionaire beweging.

Dat onderscheid is belangrijk. Want het is geen positie die ze koopt, maar een respect dat ze heeft verdiend door haar geestelijk werk.

We weten niet dat Priscilla rijker was dan Aquila. We weten niet dat zij maatschappelijk boven hem stond. En we weten evenmin dat de eerste naam in een opsomming automatisch de leider aanduidt.

Maar we hebben ook geen reden om de opvallende volgorde weg te verklaren alsof die niets kan betekenen.

Mathew wijst erop dat Paulus in Romeinen 16 het echtpaar als een eenheid aanspreekt. Hij vraagt de Romeinen Priscilla en Aquila te groeten en spreekt vervolgens over de gemeente in hun huis. Toch krijgt binnen dat gezamenlijk optreden de naam van Priscilla de eerste plaats. Voor Mathew past dit bij haar prominentie binnen de beweging.

Een gemeente in hun huis

Het eindigt daar dan ook niet. Meteen na zijn woorden over Priscilla en Aquila schrijft Paulus:

Groet ook de gemeente bij hen aan huis.

Romeinen 16:5

Ook in 1 Korintiërs 16:19 lezen we over een gemeente die in hun huis samenkomt.

Dat is geen onbelangrijk detail. De eerste christelijke gemeenten kwamen voor een belangrijk deel samen in huiskerken. Het beschikbaar stellen van een huis plaatste een huishouden midden in het leven van zo'n gemeenschap.

Mathew verbindt de positie van Priscilla daarom ook met hun betrokkenheid bij huisgemeenten. Ze beschrijft het echtpaar als invloedrijk binnen de christelijke gemeenschap vanwege hun steun aan Paulus en hun actieve rol in de huisgemeenten op de verschillende plaatsen waar zij verbleven. Voor Priscilla ziet ze een mogelijke verbinding tussen haar prominentie en haar aandeel in het leiderschap van die gemeenschap.

Dat maakt de naamsvolgorde interessanter. We hebben niet alleen een vrouw wiens naam toevallig een paar keer eerst verschijnt. We hebben een vrouw die samen met haar man Apollos onderwijst, door Paulus synergos wordt genoemd, haar leven voor Paulus in gevaar brengt en in wiens huis een kerkgemeenschap samenkomt.

Binnen dat bredere beeld verschijnt haar naam vier keer voor die van haar man.

Is de volgorde later aangepast?

Daarmee komen we bij een bijzonder interessant tekstkritisch detail.

Susan Mathew verwijst naar het onderzoek van Dariusz Kurek Chomycz naar de verschillende handschriften waarin Priscilla en Aquila voorkomen. Hij onderzocht of er in de tekstoverlevering mogelijk een tendens bestond om Priscilla minder prominent te maken. Zijn conclusie is voorzichtig. Hij stelt niet dat bewezen is dat kopiisten systematisch tegen Priscilla waren, maar volgens hem kan niet worden uitgesloten dat sommige varianten haar belang (proberen te) verminderden.

Dat is vooral interessant bij 1 Korintiërs 16:19, een van de twee plaatsen waar Aquila volgens de gebruikelijke tekst eerst staat.

Hier moeten we natuurlijk bijzonder zorgvuldig blijven. Het bestaan van tekstvarianten bewijst niet dat iemand bewust dacht: die vrouw staat te prominent, laten we haar achter haar man zetten. Tekstkritiek werkt natuurlijk zo niet. Namen van een bekend paar kunnen tijdens het kopiëren ook onbewust in een voor de kopiist vertrouwdere volgorde terechtkomen, misschien accidenteel, misschien cultureel, misschien moedwillig, …

De varianten zijn natuurlijk wel relevant. Ze laten zien dat de volgorde van deze twee namen al binnen de tekstoverlevering kon veranderen. Dat maakt het des te belangrijker om niet alleen onze Nederlandse vertalingen te lezen, maar ook te kijken naar de Griekse tekst.

Wat kunnen we dan werkelijk concluderen?

Niet dat de Griekse syntaxis bewijst dat Priscilla “DE leider” was.

Ook betekent haar prominente plaats niet dat Priscilla boven Aquila stond. Dat zou de ene hiërarchie alleen maar vervangen door een andere. In het Bijbelse verhaal is heerschappij van de ene mens over de andere niet het ideaal waarmee de schepping begint. Genesis 3 laat juist zien hoe overheersing de relatie tussen man en vrouw binnendringt wanneer die oorspronkelijke gelijkheid wordt gebroken door de zondeval. In Christus wordt niet gezocht naar een omkering waarbij de vrouw nu boven de man komt te staan, maar naar herstel van deze gelijkheid. Priscilla en Aquila zijn daar een mooi voorbeeld van: samen onderwijzen ze Apollos, samen stellen ze hun huis open en samen worden ze medewerkers in de verkondiging van het evangelie.

De tekst wil ook niet zeggen dat de eerste naam in een Grieks namenpaar altijd de belangrijkste persoon aanduidt.

Maar het andere uiterste doet de teksten evenmin recht. Priscilla voorstellen als slechts de vrouw van Aquila die haar man hielp bij zijn bediening past moeilijk bij het geheel van de gegevens.

Paulus noemt haar en Aquila zijn mede-arbeiders. Lukas beschrijft haar en Aquila als degenen die Apollos nauwkeuriger onderwijs geven. Een thuiskerk komt in hun huis samen. En wanneer het echtpaar in het Nieuwe Testament wordt genoemd, verschijnt haar naam op zijn minst in vier van de zes gevallen als eerste.

Mathew vindt die volgorde opvallend genoeg om haar te verbinden met Prisca's prominentie en mogelijk met haar leiderschapsrol binnen de vroegchristelijke missie. Tegelijk erkent zij dat we de precieze reden voor die prominentie niet meer met zekerheid kunnen achterhalen.

Πρίσκαν καὶ Ἀκύλαν

Prisca en Aquila.

Niet één keer, maar als onderdeel van een breder nieuwtestamentisch patroon waarin Priscilla zichtbaar blijft.

Priscilla stond niet simpelweg naast een belangrijke man. Zij was zelf een mede-arbeider van Paulus, gaf onderwijs en stond samen met Aquila midden in het leven van de eerste gemeenten.

Bronnen en verder lezen

  1. Susan Mathew, Women in the Greetings of Romans 16.1–16: A Study of Mutuality and Women’s Ministry in the Letter to the Romans. Library of New Testament Studies 471. London: T&T Clark, 2013.
  2. Jerome Murphy O'Connor, “Prisca and Aquila: Travelling Tentmakers and Church Builders,” Bible Review 8 (1992), 40–51.
  3. Dariusz A. Kurek Chomycz, “Is There an ‘Anti Priscan’ Tendency in the Manuscripts? Some Textual Problems with Prisca and Aquila,” Journal of Biblical Literature 125 (2006), 107–128.

Copyright

© 2026 David Hancart, Bijbelse Gelijkheid. Alle rechten voorbehouden.

Bijbelcitaten, auteurcitaten en opmerkingen over de oorspronkelijke talen worden onderscheiden van elkaar weergegeven.

Transparantie over AI-gebruik

Alle artikels op deze website werden geschreven door Bijbelse Gelijkheid of door gastauteurs. Kunstmatige intelligentie (AI) werd uitsluitend gebruikt als redactionele ondersteuning (zoals taalcorrectie, structuur en vormgeving), niet als inhoudelijke bron of inputinstrument. De inhoud, argumentatie en theologische analyse blijven steeds de verantwoordelijkheid van de auteur. Sommige afbeeldingen werden gegenereerd met behulp van AI.