📖 Elke week nieuwe artikels, boekbesprekingen en bijbelstudies: Volg ons op Facebook
Romeinen 16 · Junia · Tekstgeschiedenis

Hoe Junia Junias werd

Junia, de vrouw die in transitie ging en Junias werd. Toen dit echter moeilijk was vol te houden volgde een detransitie.

Door Erwin Lieftink Artikel

Junia, de vrouw die in transitie ging en Junias werd. Toen dit echter moeilijk was vol te houden volgde een detransitie. Maar ook dat loste haar probleem niet op: mocht ze nu apostel zijn of eigenlijk niet?!

Romeinen 16

[7] Groet Andronicus en Junias, mijn familieleden en mijn medegevangenen, die in aanzien zijn bij de apostelen, die al eerder dan ik in Christus waren. (HSV)

[7] Groet Andronikus en Junia, mijn volksgenoten, die met mij in de gevangenis hebben gezeten, die als apostelen veel aanzien genieten en die eerder dan ik één met Christus zijn geworden. (NBV21)

Wie Romeinen 16 in verschillende vertalingen leest, ziet een opvallende gedaanteverwisseling: is het nu Junia of Junias? Hier vond door de eeuwen heen een tekstuele transitie én detransitie plaats. Maar dat is niet het enige probleem met dit vers. In de ene vertaling is Junia(s) een apostel, in de andere hebben ze aanzien bij de apostelen.

In dit artikel zullen we kijken naar de persoon van Junia(s) en zijn/haar bediening. We beginnen bij de Bijbelse gegevens, maar we komen Junia(s) maar één keer tegen in de Bijbel. Dat zegt ons iets, maar ook niet alles. Daarna zullen we kijken naar hoe dit vers is begrepen door de kerkgeschiedenis heen. Hoe lazen de oude kerkvaders dit? Wat verandert er in de middeleeuwen en de moderne tijd? We zullen zien dat in onze tijd niet langer de persoon van Junia(s) ter discussie staat, maar vooral haar positie.

Wat zegt de Bijbel?

Als we dit vers in detail bekijken, vallen er een paar dingen op.

Paulus spreekt zeer positief over Andronikus en Junia(s).

Paulus kent ze persoonlijk.

Ze hebben net als Paulus gevangengezeten omwille van hun geloof.

Het zijn Joodse volksgenoten.

Ze behoren tot de vroegste volgelingen van Jezus.

Dit zijn behoorlijke uitspraken van Paulus. Het zijn niet zomaar mensen: ze zijn van Joodse afkomst en waren al christen voordat Paulus zelf tot bekering kwam. Het is goed denkbaar dat ze samen met Paulus gevangenschap hebben meegemaakt. En zelfs in de minst verstrekkende lezing van dit vers genoten ze aanzien bij de apostelen. De andere mogelijkheid gaat nog een stap verder: dat Paulus hen zelf tot de apostelen rekent.

What’s in a name

Het oorspronkelijke Griekse IOYNIAN laat technisch gezien ruimte voor de latere hypothese van een mannelijke Junias. Kort gezegd: het is grammaticaal mogelijk om hier een mannelijke persoon in te lezen.

Het probleem is dat de vrouwelijke Latijnse naam Junia uitgebreid is gedocumenteerd in andere bronnen, terwijl voor de mogelijke mannelijke naam Junias juist overtuigend bewijs ontbreekt. Er zijn simpelweg geen bekende bronnen waarin Junias als mannelijke persoonsnaam voorkomt.

Wanneer we dus vragen wat op basis van de tekst en het beschikbare naamkundige materiaal de meest natuurlijke keuze is, dan is een vrouw genaamd Junia verreweg de sterkste lezing.

Getrouwd

Een volgende vraag die we moeten stellen is: hoe verhouden Andronikus en Junia zich tot elkaar? Is het geen getrouwd stel dat als koppel de wereld intrekt voor het evangelie?

Ook daar moeten we scherp zijn. Het mag dan een logische gedachte zijn om een man en vrouw die zo direct na elkaar worden genoemd ook op die manier aan elkaar te verbinden, maar hier is geen bewijs voor.

Paulus noemt ze ‘familie’ of ‘volksgenoten’. Hij beschrijft hier hun relatie tot Paulus, maar zegt niets over hun onderlinge relatie. Het kunnen evengoed broer en zus, neef en nicht, of eenvoudigweg twee Joodse volksgenoten zijn. Dit ene Bijbelvers geeft eenvoudigweg onvoldoende informatie om hier een conclusie aan te verbinden.

Op basis van de Bijbelse gegevens kunnen we daarom maar een beperkt aantal dingen met zekerheid zeggen. De vrouwelijke Junia is verreweg de meest waarschijnlijke lezing. Andronikus en Junia waren al vóór Paulus christen, hebben gevangenschap meegemaakt en Paulus spreekt met veel waardering over hen. Maar wie ze precies waren, wat hun onderlinge relatie was en hoe hun bediening eruitzag, vertelt Paulus ons niet.

Verderop in dit artikel zal ik de betekenis van episēmoi behandelen en de vraag of zij nu apostelen waren, of dat ze ‘gewoon’ goed bekend waren bij de apostelen.

Maar eerst rijst een andere vraag. Als de vrouwelijke naam Junia zoveel beter is gedocumenteerd dan de mannelijke Junias, hoe kwam die mannelijke Junias dan uiteindelijk in onze Bijbels terecht? Om dat te begrijpen moeten we kijken naar de manier waarop Romeinen 16:7 door de kerkgeschiedenis heen is gelezen.

Kerkvaders

Van lang niet alle kerkvaders is werk bewaard gebleven en lang niet allemaal hebben ze over Romeinen 16 geschreven. Toch zijn er enkele opmerkelijke die we moeten benoemen.

Origenes (ca. 185–253) is de vroegste belangrijke getuige. In zijn commentaar op Romeinen behandelt hij Junia als vrouw. Daar moet wel bij worden aangetekend dat we zijn commentaar op Romeinen grotendeels via de latere Latijnse vertaling van Rufinus hebben.

Hiëronymus (ca. 347–420) is vervolgens interessant als Latijnse getuige. In zijn Liber interpretationis hebraicorum nominum komt de vrouwelijke naam Junia voor. Eerlijkheidshalve moeten we wel erkennen dat hij er niet veel meer over zegt.

Chrysostomus (ca. 347–407) is uiteindelijk het meest uitgesproken. Hij leest niet alleen Junia als vrouw, maar benoemt haar status expliciet:

“Hoe groot moet de wijsheid van deze vrouw zijn geweest dat zij zelfs de naam apostel waardig werd geacht.”

Voor zover onze bronnen betrouwbaar zijn, werd Junia in de vroege kerk vrijwel unaniem als vrouw gelezen. Er bestaat één mogelijke uitzondering in een geschrift dat aan Epiphanius wordt toegeschreven, maar zowel het auteurschap als de betrouwbaarheid van deze tekst is omstreden.

Middeleeuwen en Reformatie

Het is pas in de dertiende eeuw dat Aegidius van Rome over Andronikus en Junias als twee mannen spreekt.

Maarten Luther volgt de lezing van Jacques Lefèvre d’Étaples; beiden verstaan Junias als mannelijk.In zijn vertaling van het Nieuwe Testament uit 1522 geeft Luther eveneens de mannelijke vorm weer. Daarmee krijgt deze lezing ineens een enorm bereik.

Het is interessant dat Erasmus, die in dezelfde periode ook aan een vertaling van het Nieuwe Testament werkt, Junia wel als vrouw begrijpt.

Ook Johannes Calvijn leest Junia als vrouw en gaat zelfs nog verder. Hij ziet Andronikus en Junia als apostelen, waarbij hij wel uitlegt dat apostel hier breder gebruikt wordt dan enkel de Twaalf.

19e eeuw

In de negentiende eeuw krijgt Junias een schijnbaar stevige filologische basis. De theorie ontstaat dat Junias een verkorte vorm is van de mannelijke naam Junianus. Hierdoor wordt de mannelijke lezing steeds gebruikelijker in de Bijbelwetenschap. De vrouwelijke Junia verdwijnt zo niet alleen uit veel vertalingen, maar ook steeds meer uit het wetenschappelijke debat.

Dit bereikt een hoogtepunt in 1927. In de dertiende editie van Nestles Novum Testamentum Graece wordt de naam expliciet als mannelijk geaccentueerd: Ἰουνιᾶν.

Nestles Novum Testamentum Graece is een invloedrijke wetenschappelijke uitgave van het Nieuwe Testament in de oorspronkelijke Griekse taal. De samenstellers vergelijken oude handschriften om zo goed mogelijk te bepalen hoe de oorspronkelijke tekst waarschijnlijk heeft geluid.

Zo werd ΙΟΥΝΙΑΝ van een accent voorzien waardoor de naam als mannelijk gelezen moest worden: Junias. De transitie is een feit.

Belangrijk is om te beseffen dat de Griekse tekst zelf niet was veranderd; de uitgevers gaven met het accent alleen aan hoe de naam volgens hen gelezen moest worden.

Jaren 70

Vanaf de jaren zeventig volgt de ‘detransitie’. Bernadette Brooten publiceert in 1977 een invloedrijk artikel waarin zij de mannelijke lezing stevig onder druk zet. Daarna wordt de kwestie vanuit verschillende kanten verder onderzocht. Naamkundig en epigrafisch onderzoek laat zien hoe goed de vrouwelijke naam Junia is gedocumenteerd, terwijl overtuigende voorbeelden van een mannelijke Junias uitblijven. Ook de manier waarop Romeinen 16:7 door de vroege kerk werd gelezen, komt opnieuw nadrukkelijk in beeld.

Langzaam maar zeker keert Junia terug. De vrouwelijke lezing wordt opnieuw dominant in moderne wetenschappelijke edities en in veel Bijbelvertalingen.

Maar daarmee is het probleem niet opgelost. Het debat verschuift.

‘Goed, Junia is een vrouw, maar is ze ook apostel?’

Apostelen

Het woord apostolos betekent ‘afgezant, bode, vertegenwoordiger, apostel’. Algemeen kun je zeggen dat een apostolos iemand is die met een bepaalde opdracht door een hogere autoriteit wordt uitgezonden en die autoriteit daarbij vertegenwoordigt.

Hoewel het een hardnekkig idee blijft, is de term ‘apostelen’ in het Nieuwe Testament niet enkel voorbehouden aan de twaalf discipelen van Jezus. In grote lijnen kunnen we drie manieren onderscheiden waarop het woord wordt gebruikt.

De Twaalf

De Twaalf zijn door Jezus zelf uitgekozen. In Marcus 3:14 worden ze expliciet ‘De Twaalf’ genoemd. Na de dood van Judas wordt Mattias gekozen om zijn plaats in te nemen (Hand. 1). Het gaat hier dus om een duidelijk herkenbare en afgebakende groep.

Meer dan de Twaalf

Het bekendste voorbeeld van iemand die wel apostel is, maar geen deel uitmaakt van De Twaalf, is natuurlijk Paulus zelf. Hij noemt zichzelf herhaaldelijk apostel. In zowel de Romeinenbrief als de eerste Korinthebrief begint hij daar zelfs mee in het eerste vers.

Maar ook Barnabas wordt, samen met Paulus, in Handelingen 14:14 apostel genoemd. In Galaten 1:19 lijkt Paulus Jakobus, de broer van Jezus, eveneens tot de apostelen te rekenen.

Paulus spreekt verder in 1 Tessalonicenzen 2:6 over ‘wij’ die als apostelen van Christus gezag hadden kunnen laten gelden. Wanneer we dit ‘wij’ breed opvatten en verbinden met Paulus, Silvanus en Timotheüs uit het begin van de brief, zou de groep nog groter worden. Hier moeten we echter voorzichtig zijn: uit deze formulering kunnen we niet met zekerheid afleiden dat Paulus alle drie afzonderlijk apostel noemt.

Afgezanten van gemeenten

In de tweede brief aan Korinthe spreekt Paulus over apostoloi ekklēsiōn (2 Kor. 8:23). Dit wordt meestal vertaald als ‘afgevaardigden’ of ‘vertegenwoordigers van de gemeenten’. Hier zien we de meer algemene betekenis van het woord duidelijk terug: het gaat om mensen die door gemeenten zijn uitgezonden om hen te vertegenwoordigen.

Dat onderscheid is belangrijk. Het Nieuwe Testament gebruikt apostolos dus niet uitsluitend voor De Twaalf, maar ook niet noodzakelijk iedere keer voor precies dezelfde functie of hetzelfde gezag.

Junia de apostel

Daarmee is onze vraag niet langer alleen:

Was Junia volgens Paulus een apostel?

Maar ook:

Als Paulus haar apostel noemt, wat bedoelt hij hier dan met apostel?

Wanneer we de eerste vraag benaderen vanuit de vraag of het überhaupt mogelijk is dat Paulus haar apostel noemt, moet het antwoord ‘ja’ zijn.

Het is duidelijk dat Junia niet tot De Twaalf behoorde. Maar we hebben ook gezien dat het Nieuwe Testament het woord apostel breder gebruikt. Er waren naast De Twaalf nog anderen die apostel genoemd werden, terwijl het woord ook gebruikt kon worden voor mensen die als afgezant of vertegenwoordiger werden uitgezonden.

Verandert het feit dat Junia een vrouw is daar iets aan? Er zijn immers geen andere vrouwen van wie we met zekerheid kunnen zeggen dat ze in het Nieuwe Testament apostel worden genoemd.

Dat is op zichzelf echter geen bewijs dat Junia geen apostel kan zijn. Het is een argument uit stilte: omdat we het nergens anders tegenkomen, nemen we aan dat het hier ook niet het geval kan zijn. Maar het feit dat nergens anders een vrouw apostel genoemd wordt, bewijst in eerste instantie alleen dat we nergens anders een vrouw expliciet apostel genoemd zien worden.

De vraag moet daarom niet zijn of we elders nog een vrouwelijke apostel kunnen vinden, maar wat Paulus hier over Junia zegt.

Episēmoi en tois apostolois

Achter deze vier woorden zit een hele theologische discussie. Dit vraagt wellicht wat moeite om goed te begrijpen.

Grofweg vertaald krijgen we:

episēmoi = opvallend, bekend, vooraanstaand, opmerkelijk

en = in, onder, te midden van (maar de constructie kan meer toelaten)

tois apostolois = de apostelen

En precies hier ontstaan twee verschillende lezingen:

Inclusief: “vooraanstaand onder de apostelen”. Dit betekent dat Andronikus en Junia tot de apostelen behoren en binnen die groep zelf aanzien hebben.

Daar staat de exclusieve lezing tegenover:

Exclusief: “goed bekend bij de apostelen”. Hierin staan Andronikus en Junia goed aangeschreven bij de apostelen, maar behoren ze zelf niet noodzakelijk tot die groep.

Het probleem is dus niet slechts één los woord, maar de betekenis van de hele constructie.

Debat

Zoals we eerder zagen is er in de vroege kerk weinig discussie over hoe dit gelezen moet worden. Chrysostomus is een sterk voorbeeld hiervan. Ook wanneer Junia in de middeleeuwen steeds vaker als Junias wordt gelezen, ontstaat er nauwelijks discussie over de betekenis van episēmoi en tois apostolois. Dit wordt vrij consequent inclusief uitgelegd.

Het is pas in de moderne tijd, wanneer Junia haar dubbele transitie heeft doorgemaakt, dat juist deze vraag meer aandacht krijgt. Misschien is ze wel vrouw, maar zegt Paulus eigenlijk wel dat ze apostel is?

Beide lezingen zijn sindsdien uitvoerig verdedigd vanuit het Griekse taalgebruik. De grote vraag daarbij is:

Wanneer een Griekse schrijver zegt dat iemand episēmos en een bepaalde groep is, bevindt die persoon zich dan binnen die groep, of kan hij ook iemand bedoelen die bij die groep bekend is?

Een voorbeeld van de inclusieve betekenis vinden we bij de Griekse schrijver Lucianus, uit de tweede eeuw. Hij gebruikt een vergelijkbare constructie om iemand als opvallend of vooraanstaand binnen een bepaalde groep aan te duiden. Degene die vooraanstaand is, behoort zelf tot de groep.

Lucianus’ verhaal zelf is hierbij niet belangrijk; zijn grammatica wel. Iemand kan episēmos en een groep zijn en zelf lid zijn van die groep. Daarmee is de inclusieve lezing gewoon goed Grieks. Bovendien leefde Lucianus in de tweede eeuw, dus betrekkelijk dicht bij Paulus' tijd.

Het voorbeeld van Lucianus staat bovendien niet op zichzelf. Onderzoek van Hellenistisch-Griekse teksten, papyri en inscripties laat zien dat vergelijkbare constructies rond deze periode herhaaldelijk inclusief gebruikt worden: degene die episēmos is, behoort zelf tot de genoemde groep.

In deze betekenis zou Paulus dus zeggen dat Andronikus en Junia ‘vooraanstaand onder de apostelen’ waren. Met andere woorden, ze behoorden zelf tot de apostelen.

Maar er bestaat ook een duidelijk voorbeeld waarin dat niet het geval is. Ongeveer vijf eeuwen vóór Paulus schrijft Euripides over de godin Aphrodite dat zij episēmos en brotois is: beroemd of vooraanstaand ‘onder de stervelingen’. Aphrodite behoort als godin vanzelfsprekend niet zelf tot de stervelingen. Dezelfde soort constructie kan dus ook gebruikt worden voor iemand die buiten de genoemde groep staat.

Wat is het nu?

Daarmee zijn beide lezingen grammaticaal mogelijk. De vraag is alleen wat het meest waarschijnlijk is. Het exclusieve argument voor 'bekend bij' leunt op heel oud Grieks (zoals bij Euripides). In het Grieks uit de tijd van het Nieuwe Testament zien we juist dat wie episēmos is te midden van een groep, gewoonlijk tot die groep behoort.

Opvallend is dan ook dat de inclusieve lezing eeuwenlang heel gebruikelijk was. Juist in de moderne discussie, waarin de vrouwelijke Junia steeds moeilijker te ontkennen viel, kwam de vraag veel nadrukkelijker op de voorgrond of Paulus haar met deze woorden eigenlijk wel tot de apostelen rekende.

Dit alles maakt de exclusieve lezing niet onmogelijk. ‘Goed bekend bij de apostelen’ is een verdedigbare vertaling. Maar wanneer we het Griekse taalgebruik, de context en de manier waarop dit vers al vroeg werd begrepen naast elkaar leggen, lijkt ‘vooraanstaand onder de apostelen’ mij de meest natuurlijke lezing.

Dat betekent dat Paulus Andronikus en Junia niet alleen kende en hoogachtte, maar hen zelf tot de apostelen rekende. Wanneer we ook de context van Romeinen 16 meenemen en zien hoe Febe, Prisca, Maria, Tryfena, Tryfosa en Persis positief en actief worden beschreven, wordt duidelijk dat Junia zeker geen geïsoleerd geval is.

Slot

Junia geeft ons geen kant-en-klaar antwoord op alle hedendaagse vragen over vrouwen en leiderschap in de kerk. Daarvoor vertelt Romeinen 16:7 ons eenvoudigweg te weinig. We weten niet hoe haar bediening er uitzag, welke taken zij precies had of hoe ze zich verhield tot Andronikus. Het zou te ver gaan om van haar zomaar een hedendaagse voorganger of oudste te maken.

Maar het omgekeerde geldt ook. Wanneer Paulus een vrouw zonder voorbehoud tot de apostelen kan rekenen, kunnen we vrouwen in de vroege kerk moeilijk uitsluitend voorstellen als mensen die slechts op de achtergrond ondersteunende taken vervulden. Blijkbaar konden zij een plaats innemen binnen de missionaire beweging van de vroege kerk.

Het feit dat Junia een vrouw blijkt te zijn, beantwoordt niet direct iedere vraag over vrouwen in de kerk. Maar het zou ons op zijn minst terughoudend moeten maken om op basis van geslacht grenzen te trekken die het Nieuwe Testament zelf niet lijkt te trekken.

Misschien is het tijd dat we Junia niet opnieuw proberen te veranderen, maar haar gewoon laten staan waar Paulus haar heeft neergezet.

Bronnen

  • Belleville, Linda L. “Ἰουνίαν … ἐπίσημοι ἐν τοῖς ἀποστόλοις: A Re-examination of Romans 16.7 in Light of Primary Source Materials.” New Testament Studies 51 (2005): 231–249.
  • Brooten, Bernadette J. “‘Junia … Outstanding among the Apostles’ (Romans 16:7).” In Women Priests: A Catholic Commentary on the Vatican Declaration, red. Leonard en Arlene Swidler, 141–144. New York: Paulist Press, 1977.
  • Burer, Michael H., en Daniel B. Wallace. “Was Junia Really an Apostle? A Re-examination of Rom 16.7.” New Testament Studies 47 (2001): 76–91.
  • Cervin, Richard S. “A Note Regarding the Name ‘Junia(s)’ in Romans 16.7.” New Testament Studies 40 (1994): 464–470.
  • Epp, Eldon Jay. Junia: The First Woman Apostle. Minneapolis: Fortress Press, 2005.
  • Fitzmyer, Joseph A. Romans. Anchor Bible 33. New York: Doubleday, 1993.
  • Jewett, Robert. Romans: A Commentary. Hermeneia. Minneapolis: Fortress Press, 2007.
  • Mathew, Susan. Women in the Greetings of Romans 16.1–16: A Study of Mutuality and Women’s Ministry. Library of New Testament Studies 471. London: T&T Clark, 2013.
  • Moo, Douglas J. The Epistle to the Romans. New International Commentary on the New Testament. Grand Rapids: Eerdmans, 1996.
  • Thorley, John. “Junia, a Woman Apostle.” Novum Testamentum 38 (1996): 18–29.

Primaire bronnen

  • Johannes Chrysostomus, Homiliae in Epistolam ad Romanos, homilie 31.
  • Origenes, Commentarii in Epistolam ad Romanos, overgeleverd in de Latijnse vertaling van Rufinus.
  • Hiëronymus, Liber interpretationis hebraicorum nominum.
  • Johannes Calvijn, Commentarius in Epistolam Pauli ad Romanos, bij Romeinen 16:7.
  • Martin Luther, Das Neue Testament Deutsch (1522), Romeinen 16:7.
  • Nestle, Eberhard/Erwin Nestle, Novum Testamentum Graece, 13e editie, 1927.
Transparantie over AI-gebruik

Alle artikels op deze website werden geschreven door Bijbelse Gelijkheid of door gastauteurs. Kunstmatige intelligentie (AI) werd uitsluitend gebruikt als redactionele ondersteuning (zoals taalcorrectie, structuur en vormgeving), niet als inhoudelijke bron of inputinstrument. De inhoud, argumentatie en theologische analyse blijven steeds de verantwoordelijkheid van de auteur. Sommige afbeeldingen werden gegenereerd met behulp van AI.