📖 Elke week nieuwe artikels, boekbesprekingen en bijbelstudies: Volg ons op Facebook
Febe · Grammaticaal geslacht · Efeziërs 4:11

Eén grammaticaal geslacht voor iedereen?

Lire cet article en français

Mannelijk en vrouwelijk in het Frans en het Grieks · Febe (Romeinen 16) en Efeziërs 4:11

Door Dr. Ralf LubsArtikel

Dr. Ralf Lubs · PeaceLiterature
Lees het oorspronkelijke artikel op de website van Ralf Lubs : Un genre pour tout le monde ?

Volledige Nederlandse vertaling van het aangeleverde Franse PDF, inclusief de taalnota en beide tabellen. De Franse taalvoorbeelden en woordvormen blijven zichtbaar, telkens met de Nederlandse vertaling tussen haakjes.

Principe. We moeten onderscheid maken tussen het grammaticale geslacht van een woord, de morfologie ervan en het geslacht van de persoon die ermee wordt aangeduid. Dat onderscheid is essentieel wanneer we Febe in Romeinen 16 vergelijken met de categorieën van bedieningen in Efeziërs 4:11.

1. Febe: διάκονος kan een vrouw aanduiden

In Romeinen 16:1 schrijft Paulus: Φοίβην … οὖσαν διάκονον τῆς ἐκκλησίας — ‘Febe … die diakonos van de gemeente is’.

Het zelfstandig naamwoord διάκονος (diakonos) kan dezelfde vorm behouden wanneer het een man of een vrouw aanduidt. Paulus hoeft hier dus geen afzonderlijke vrouwelijke vorm te gebruiken om over Febe te spreken. Dat het om een vrouw gaat, blijkt uit de naam Φοίβη en uit de grammaticale elementen die op haar betrekking hebben.

Bij een Franse vertaling moet de vertaler nadrukkelijker keuzes maken: ‘Phoebé, diacre de l’Église’ (Febe, diaken van de gemeente), ‘servante de l’Église’ (dienares van de gemeente) of, historisch, ‘diaconesse’ (diacones). Maar ‘servante’ dreigt een lexicaal verschil in te voeren dat het Grieks niet aangeeft: διάκονος wordt ook voor mannen gebruikt, onder meer in contexten van bediening.

2. Prostatis: een uitdrukkelijk vrouwelijke vorm

In Romeinen 16:2 noemt Paulus Febe προστάτις (prostatis). Hier is het woord, anders dan διάκονος, morfologisch vrouwelijk. Het duidt een vrouw aan die de door dit zelfstandig naamwoord uitgedrukte functie uitoefent: beschermster, patrones of weldoenster, waarbij, afhankelijk van de analyse van de context, ook verantwoordelijkheid of leiding een rol speelt.

Romeinen 16 illustreert dus twee verschillende verschijnselen: een zelfstandig naamwoord waarvan de vorm voor een vrouw kan worden gebruikt zonder afzonderlijke morfologische verandering (διάκονος), en vervolgens een uitdrukkelijk vrouwelijk zelfstandig naamwoord (προστάτις).

3. De vormen in Efeziërs 4:11

Efeziërs 4:11 gebruikt de volgende uitdrukkingen: τοὺς μὲν ἀποστόλους, τοὺς δὲ προφήτας, τοὺς δὲ εὐαγγελιστάς, τοὺς δὲ ποιμένας καὶ διδασκάλους — ‘sommigen als apostelen, anderen als profeten, anderen als evangelisten, anderen als herders en leraren’.

Deze zelfstandige naamwoorden staan morfologisch in het mannelijk meervoud. Het grammaticaal mannelijke geslacht van een categorie in het meervoud volstaat op zichzelf echter niet om aan te tonen dat iedere persoon die tot die categorie behoort van het mannelijk geslacht moet zijn. Een eventuele beperking tot mannen moet worden aangetoond vanuit de context of met andere argumenten, en mag niet eenvoudig uit de grammaticale uitgang worden afgeleid.

4. Vergelijking met het Frans

Het Frans maakt het onderscheid gemakkelijk begrijpelijk. Stel dat een groep bestaat uit Pierre, Jean, Marie en Anne. Men kan traditioneel zeggen: ‘Les quatre enseignants sont arrivés’ (de vier leerkrachten zijn aangekomen). De vorm ‘enseignants’ staat in het mannelijk meervoud, terwijl de groep ook vrouwen omvat.

Wanneer men Marie afzonderlijk aanduidt, zegt men normaal: ‘Marie est une enseignante’ (Marie is een lerares). Een mannelijke meervoudsvorm die voor een categorie of groep wordt gebruikt, betekent dus niet noodzakelijk dat alle aangeduide personen mannelijk zijn.

Het Grieks en het Frans hebben geen identieke systemen van grammaticaal geslacht. We mogen de Franse regels dus niet mechanisch op het Oudgrieks overdragen. Toch helpt de vergelijking om te laten zien waarom ‘mannelijk grammaticaal geslacht’ en ‘uitsluitend mannelijke personen’ geen gelijkwaardige begrippen zijn.

5. Waarom Febe belangrijk is voor de grammaticale redenering

Romeinen 16:1 is een bijzonder bruikbaar voorbeeld: διάκονος wordt rechtstreeks op een vrouw toegepast. We kunnen dus niet eenvoudig redeneren: ‘dit zelfstandig naamwoord verschijnt in een vorm die traditioneel als mannelijk wordt ingedeeld; daarom moet de persoon die ermee wordt aangeduid een man zijn’.

Febe laat zien dat bij sommige functiebenamingen het geslacht van de aangeduide persoon niet uitsluitend uit de lexicale vorm kan worden afgeleid. We moeten kijken naar de syntaxis, de context en de persoon die daadwerkelijk wordt aangeduid.

6. Wat dit betekent voor Efeziërs 4:11

Het mannelijk meervoud in Efeziërs 4:11 vormt op zichzelf geen grammaticaal bewijs dat de categorieën ‘apostelen’, ‘profeten’, ‘evangelisten’, ‘herders’ en ‘leraren’ uitsluitend mannelijk zijn.

De vraag moet dus worden onderzocht binnen de ruimere context van het Nieuwe Testament. Vrouwen die daadwerkelijk bij naam worden genoemd of beschreven worden in activiteiten binnen de bediening, worden dan relevant: Febe als διάκονος (Rom. 16:1), Prisca als Paulus’ συνεργός (Rom. 16:3), Junia in de zin in Romeinen 16:7 die over de apostelen gaat, en de vrouwen die profeteren in 1 Korintiërs 11:5.

7. Vergelijkende tabel

Bijbelgedeelte / persoonGriekse termGeslacht / vormGrammaticale conclusie
Febe, Rom. 16:1διάκονοςvorm die een man of vrouw kan aanduidenDe context duidt hier een vrouw aan.
Febe, Rom. 16:2προστάτιςvrouwelijkUitdrukkelijk vrouwelijke vorm.
Ef. 4:11ἀποστόλουςmannelijk meervoudBewijst op zichzelf niet dat vrouwen worden uitgesloten.
Ef. 4:11προφήταςmannelijk meervoudHet grammaticale geslacht alleen bepaalt niet het geslacht van alle aangeduide personen.
Ef. 4:11εὐαγγελιστάςmannelijk meervoudHetzelfde principe.
Ef. 4:11ποιμέναςmannelijk meervoud‘herders’; een beperking op grond van geslacht vereist een aanvullend argument vanuit de context.
Ef. 4:11διδασκάλουςmannelijk meervoud‘leraren’; hetzelfde principe.

Exegetische conclusie

Net als in het Frans mag het grammaticale mannelijk in het Grieks niet automatisch worden verward met een beperking tot personen van het mannelijk geslacht. Romeinen 16:1 geeft hiervan een belangrijke illustratie: Paulus past διάκονος toe op Febe zonder een afzonderlijke vrouwelijke vorm te gebruiken. Daartegenover gebruikt hij in Romeinen 16:2 het vrouwelijke προστάτις. De mannelijke meervoudsvormen ἀποστόλους, προφήτας, εὐαγγελιστάς, ποιμένας en διδασκάλους in Efeziërs 4:11 volstaan grammaticaal dus niet om aan te tonen dat Paulus deze categorieën tot mannen beperkt. Een eventuele beperking op grond van geslacht moet worden aangetoond vanuit de context en andere teksten, en mag niet uitsluitend uit het morfologische geslacht van deze zelfstandige naamwoorden worden afgeleid.

Belangrijkste teksten: Romeinen 16:1–7; Efeziërs 4:11; 1 Korintiërs 11:5.

Nota over de Franse taal

Toelichting bij de Nederlandse vertaling. De Franse voorbeelden en woordvormen staan hieronder in hun oorspronkelijke vorm, telkens met de Nederlandse vertaling tussen haakjes. Zo blijven verschillen in lidwoorden, uitgangen en grammaticale overeenkomst zichtbaar. De toelichting bespreekt het Franse taalgebruik; het Nederlands en het Grieks hebben elk hun eigen grammaticale systeem.

Het Frans biedt heel goede parallellen om te laten zien dat we onderscheid moeten maken tussen grammaticaal geslacht, beschikbare lexicale vorm en het geslacht van de aangeduide persoon. Het taalgebruik is overigens sterk geëvolueerd: sommige zelfstandige naamwoorden die vroeger in de mannelijke vorm voor een vrouw werden gebruikt, hebben tegenwoordig een gangbare vrouwelijke vorm.

1. Een vrouw kan worden aangeduid met een zelfstandig naamwoord met een mannelijke vorm

Sommige zelfstandige naamwoorden hebben traditioneel één vorm, ook wanneer de aangeduide persoon een vrouw is.

VormVoorbeeld met een vrouwOpmerking
un témoin (een getuige)‘Marie est un témoin important de l’événement.’ (Marie is een belangrijke getuige van de gebeurtenis.)Témoin (getuige) heeft traditioneel geen afzonderlijke, gangbare vrouwelijke vorm.
un membre (een lid)‘Marie est un membre de l’association.’ (Marie is lid van de vereniging.)Men zegt normaal niet une membre (een lid, met een vrouwelijk lidwoord) in de zin dat het zelfstandig naamwoord morfologisch zou veranderen; het lidwoord kan naargelang het gebruik variëren, maar membre (lid) blijft identiek.
un médecin (een arts)‘Elle est médecin.’ (Zij is arts.)Médecin (arts) heeft lange tijd zonder afzonderlijke morfologische vrouwelijke vorm gefunctioneerd; médecine (geneeskunde) betekent iets anders.
un mannequin (een model)‘Elle est mannequin.’ (Zij is model.)Dezelfde vorm voor man en vrouw.
un écrivain (een schrijver)‘Marguerite Yourcenar est un écrivain majeur.’ (Marguerite Yourcenar is een belangrijke schrijver.)Traditioneel gebruik; écrivaine (schrijfster) is tegenwoordig zeer gangbaar.
un auteur (een auteur)‘Marguerite Duras est un auteur français.’ (Marguerite Duras is een Franse auteur.)Traditioneel gebruik; auteure (vrouwelijke auteur) en autrice (vrouwelijke auteur of schrijfster) hebben zich sterk verbreid.

Dit levert een belangrijk principe op voor uw bespreking van διάκονος (diakonos):

Het ontbreken van een afzonderlijke vrouwelijke vorm betekent niet dat de aangeduide persoon een man is.

Wanneer men historisch zegt: ‘Madame X est un médecin’ (mevrouw X is arts), verandert mevrouw X uiteraard niet in een man, hoewel het in het licht van de nieuwe wetgeving in België gevoelig ligt om dit te zeggen! Het morfologische geslacht van de functiebenaming en het geslacht van de aangeduide persoon zijn twee verschillende vragen.

2. Het Frans heeft ook werkelijk epicene zelfstandige naamwoorden

Bij sommige zelfstandige naamwoorden verandert de vorm zelf niet; alleen het bepalend woord of de grammaticale overeenkomst kan eventueel het geslacht verduidelijken:

un/une journaliste (een journalist/journaliste), un/une secrétaire (een secretaris/secretaresse), un/une artiste (een artiest/artieste), un/une collègue (een collega), un/une spécialiste (een specialist/specialiste), un/une élève (een leerling/leerlinge), un/une ministre (een minister).

Bijvoorbeeld:

Paul est un journaliste. (Paul is journalist.)
Marie est une journaliste. (Marie is journaliste.)

Het zelfstandig naamwoord journaliste (journalist of journaliste) is identiek. Het zou uiteraard onjuist zijn uit zijn lexicale vorm af te leiden dat het intrinsiek een man of een vrouw aanduidt.

Dit is een bijzonder bruikbare parallel om aan een Franstalige uit te leggen waarom een lexicale vorm niet altijd volstaat om het geslacht van de aangeduide persoon vast te stellen.

3. Nog interessanter: het Frans vormt of heractiveert geleidelijk vrouwelijke vormen

De recente geschiedenis van het Frans laat zien dat een taal eerst een traditioneel mannelijke vorm kan gebruiken voor een functie die een vrouw uitoefent, en vervolgens een vrouwelijke vorm kan ontwikkelen of algemeen ingang doen vinden.

Auteur → auteure / autrice (auteur → vrouwelijke auteur of schrijfster; twee Franse vrouwelijke vormen)

Lange tijd kwam heel vaak de volgende formulering voor:

‘Marguerite Yourcenar est un auteur français.’ (Marguerite Yourcenar is een Franse auteur.)

Tegenwoordig:

‘Marguerite Yourcenar est une autrice française.’ (Marguerite Yourcenar is een Franse schrijfster.)

Autrice (vrouwelijke auteur of schrijfster) is overigens niet zomaar een recente uitvinding: het woord heeft een lange geschiedenis, maar is in het hedendaagse taalgebruik sterk heropleefd.

Écrivain → écrivaine (schrijver → schrijfster)

Traditioneel gebruik:

‘George Sand est un grand écrivain français.’ (George Sand is een groot Frans schrijver.)

Zeer gangbaar hedendaags gebruik:

‘George Sand est une grande écrivaine française.’ (George Sand is een grote Franse schrijfster.)

De verandering in morfologie wijst uiteraard niet op een verandering in de functie. De vrouw schreef al toen het Frans haar met écrivain (schrijver) aanduidde.

4. Ministre (minister) is een nog leerzamer geval

Traditioneel zei men:

‘Madame X est le ministre de…’ (Mevrouw X is de minister van…)

Vervolgens is het gebruik van:

‘Madame X est la ministre de…’ (Mevrouw X is de minister van…)

algemeen geworden.

Hier is het zelfstandig naamwoord ministre (minister) zelfs morfologisch niet veranderd. Met name het bepalend woord en de grammaticale overeenkomst maken het vrouwelijke geslacht zichtbaar:

le ministre est arrivé → la ministre est arrivée. (de minister is aangekomen → de minister is aangekomen.)
De minister is aangekomen: het lidwoord en de uitgang van het voltooid deelwoord veranderen in het Frans.

Dit laat zien dat een taal geen nieuwe stam of nieuwe uitgang hoeft te creëren om een titel op een vrouw toe te passen.

5. ‘Professeur’ (leraar/docent) illustreert de ontwikkeling bijzonder goed

Lange tijd kon het normatieve of institutionele taalgebruik de volgende vorm behouden:

‘Madame Dupont est professeur.’ (Mevrouw Dupont is leraar/docent.)

Tegenwoordig komt heel vaak de volgende vorm voor:

‘Madame Dupont est professeure.’ (Mevrouw Dupont is lerares/docente.)

En afhankelijk van de regio en taaltraditie is professeure (lerares of docente) niet overal op hetzelfde moment ingeburgerd geraakt.

Dit is precies het soort verschijnsel dat tot voorzichtigheid dwingt wanneer men vanuit de morfologie redeneert: het bestaan of ontbreken van een vrouwelijke vorm kan afhangen van de periode, het taalregister en de ontwikkeling van de taal, in plaats van de mogelijkheid voor een vrouw om de functie uit te oefenen.

6. ‘Docteur’ (dokter/doctor) vertoont hetzelfde verschijnsel

Traditioneel vindt men:

‘Madame X est docteur en médecine.’ (Mevrouw X is doctor in de geneeskunde.)

Maar docteure (vrouwelijke dokter of doctor) heeft zich sterk verbreid in het hedendaagse Frans:

‘La docteure X recevra ses patients demain.’ (Dokter X ontvangt morgen haar patiënten.)

Men treft ook doctoresse (vrouwelijke dokter) aan, maar de geschiedenis en gevoelswaarde daarvan zijn anders en het gebruik varieert.

Ook hier creëert het ontstaan of algemeen worden van een afzonderlijke vrouwelijke vorm geen nieuwe functie. Het creëert of normaliseert een morfologische manier om het geslacht van degene die de functie bekleedt zichtbaar te maken.

7. De parallel met Febe wordt dan heel duidelijk

Stel dat het Frans in een bepaalde periode normaal zegt:

‘Phoebé est un ministre de l’Église de Cenchrées.’ (Febe is een dienaar van de gemeente in Kenchreeën.)

En dat men in een latere periode de voorkeur geeft aan:

‘Phoebé est une ministre de l’Église de Cenchrées.’ (Febe is een dienares van de gemeente in Kenchreeën.)

En dat een andere taal nog een bijzondere vorm kent die overeenkomt met ‘ministresse’ (een afzonderlijke vrouwelijke titel voor een dienares).

Deze drie formuleringen zouden precies dezelfde vrouw kunnen aanduiden, die precies dezelfde functie uitoefent.

Het verschil zou liggen in de manier waarop elk taalsysteem het geslacht markeert, niet noodzakelijk in de functie zelf.

Daarom is Romeinen 16:1 zo interessant:

Φοίβην … οὖσαν διάκονον
Febe … die diakonos is

We kunnen niet van de vorm διάκονος uitgaan en besluiten dat de functie mannelijk is, want de tekst zelf past dit woord op Febe toe.

Vervolgens beschikt Paulus in het volgende vers over een uitdrukkelijk vrouwelijke term:

προστάτις — prostatis

Hij gebruikt die daadwerkelijk voor Febe.

8. En dat werpt licht op Efeziërs 4:11

Efeziërs 4:11 spreekt collectief over:

ἀποστόλους — apostelen
προφήτας — profeten
εὐαγγελιστάς — evangelisten
ποιμένας — herders
διδασκάλους — leraren

De vormen staan grammaticaal in het mannelijk meervoud. Maar juist de ervaring met het Frans laat zien waarom de volgende redenering onvoldoende zou zijn:

‘Het zelfstandig naamwoord is morfologisch mannelijk, dus iedere persoon die het kan aanduiden, moet noodzakelijk een man zijn.’

Deze redenering zou morfologie en de aangeduide persoon met elkaar verwarren.

Het zorgvuldige grammaticale argument luidt dus:

Het feit dat Efeziërs 4:11 zelfstandige naamwoorden in het mannelijk meervoud gebruikt, maakt het op zichzelf niet mogelijk vast te stellen of Paulus uitsluitend mannen op het oog heeft. Zoals het Frans dit in de loop van zijn geschiedenis illustreert met termen als médecin (arts), témoin (getuige), auteur (auteur), écrivain (schrijver), professeur (leraar/docent) of ministre (minister), kan een vrouw worden aangeduid met een traditioneel mannelijke of gemeenschappelijke vorm wanneer een afzonderlijke vrouwelijke vorm niet bestaat, nog niet gangbaar is of door het taalsysteem niet wordt vereist. Het latere ontstaan van een vrouwelijke vorm — écrivaine (schrijfster), autrice (vrouwelijke auteur), professeure (lerares/docente), docteure (vrouwelijke dokter/doctor) — betekent niet dat vrouwen deze functies voordien niet uitoefenden; het betekent dat de taal een andere manier heeft ontwikkeld of algemeen ingang heeft doen vinden om hun geslacht te markeren.

Dit is een bijzonder bruikbaar onderscheid voor het argument over Febe: de morfologie van een titel mag niet automatisch worden omgezet in een regel over het geslacht van degene die de functie kan uitoefenen.

Bron en vertaling

Dr. Ralf Lubs, Un genre pour tout le monde ? Masculin et féminin en français et en grec. Phoebé (Romains 16) et Éphésiens 4,11.

Lees het oorspronkelijke artikel op de website van Ralf Lubs

Bekijk het oorspronkelijke Franse PDF

Deze datum betreft de plaatsing op deze website; het PDF vermeldt geen oorspronkelijke publicatiedatum.

Transparantie over AI-gebruik

Alle artikels op deze website werden geschreven door Bijbelse Gelijkheid of door gastauteurs. Kunstmatige intelligentie (AI) werd uitsluitend gebruikt als redactionele ondersteuning (zoals taalcorrectie, structuur en vormgeving), niet als inhoudelijke bron of inputinstrument. De inhoud, argumentatie en theologische analyse blijven steeds de verantwoordelijkheid van de auteur. Sommige afbeeldingen werden gegenereerd met behulp van AI.